Referat: "Rzeczywistość po upadku powstania styczniowego - pozytywizm, Młoda Polska" [historia/gimnazjum]

Po upadku powstania styczniowego w 1864 roku nastąpił bardzo trudny okres dla narodu polskiego. Wobec uczestników powstania zaborcy zastosowali brutalne, okrutne represje, a ponadto podjęli decyzję o całkowitym zlikwidowaniu odrębności Królestwa Polskiego i  wynarodowieniu Polaków. Polacy zrozumieli wtedy, że dalsze zrywy narodowowyzwoleńcze będą kończyły się coraz surowszymi i dotkliwszymi represjami ze strony państw zaborczych. Ludność zamieszkująca ziemie polskie zaczęła podejmować wspólne działania na rzecz zachowania za wszelką cenę tożsamości narodowej: dbanie o rozwój polskiej kultury, obyczajów, tradycji, języka i religii katolickiej. O zachowanie polskości postanowili zawalczyć przedstawiciele wszystkich klas społecznych, w szczególności inteligencja – warstwa społeczna żyjąca z pracy umysłu, obejmująca nauczycieli, dziennikarzy, pisarzy, artystów, lekarzy, inżynierów i prawników.

W kręgach polskiej inteligencji rozwinął się nowy prąd umysłowy oraz kierunek w sztuce i literaturze zwany pozytywizmem, który na pierwszy plan wysuwał program społeczny. Pozytywiści pragnęli kształtować dojrzałe społeczeństwo i budować nowoczesne państwo. Kładli nacisk na pedagogikę, dydaktykę oraz edukację najuboższych i umocnienie klasy średniej w celu wytworzenia właściwych postaw w społeczeństwie. Jednym z dwóch podstawowych haseł polskiego pozytywizmu była praca u podstaw. Jej głównym założeniem była szeroko pojęta edukacja ludu, czyli podstawy społeczeństwa. Apelowano do inteligencji, aby wzięła los kraju w swoje ręce i poświęciła się nauczaniu miejskiej biedoty, rolników, a przede wszystkim najmłodszego pokolenia. Jedynie dzięki nauce i pracy możliwe było przełamanie istniejących barier pomiędzy klasami społecznymi. Z pracą u podstaw ściśle powiązany był postulat pracy organicznej. Główne założenie tego elementu programu pozytywistów opierało się na teorii pojmowania całego społeczeństwa jako jednego wielkiego organizmu. W myśl tej koncepcji wszystkie części składowe owego organizmu musiały współgrać ze sobą w sposób harmonijny i uporządkowany. W pracy u podstaw chodziło w głównej mierze o edukację, natomiast w pracy organicznej największy nacisk kładziono na gospodarkę oraz propagowanie najnowszych rozwiązań ekonomicznych w przemyśle, handlu i rolnictwie. Chociaż sytuacja polityczna wydawała się beznadziejna, pozytywiści przekonywali, że nadeszły czasy nowych możliwości, nowych warunków rozwoju cywilizacyjnego i gospodarczego. Pozytywiści byli przekonani, że właśnie na takiej drodze będzie możliwe stopniowe zbliżanie się do odzyskania upragnionej niepodległości kraju. Hasła pozytywistyczne znajdowały swoje odzwierciedlenie w tekstach publicystycznych. Pokolenie ludzi dorastających w czasie zrywu niepodległościowego i jego szybkiego, druzgocącego upadku postanowiło ujawniać swe poglądy na politykę i inne sfery aktywności na łamach „Przeglądu Tygodniowego” i „Przeglądu Polskiego”. Nowe, pozytywistyczne poglądy popularyzowano również w literaturze. Dowodem na to są powieści Elizy Orzeszkowej, Henryka Sienkiewicza i Bolesława Prusa, a także wiersze Adama Asnyka i Felicjana Faleńskiego, artykuły Aleksandra Świętochowskiego oraz opracowania literackie Piotra Chmielowskiego. Twórcy polskiej literatury doby pozytywizmu traktowali swą twórczość głównie jako formę użytkową, służącą wychowaniu społeczeństwa. W literaturze i sztuce dominował realizm, ukazujący sceny z życia codziennego, a także naturalizm, który odzwierciedlał rzeczywistość bez zbędnych upiększeń i idealizacji, wskazując na patologię i brzydotę.

Istotnym czynnikiem umacniającym świadomość i tożsamość narodową Polaków podczas zaborów stała się historia. Nastąpił wówczas rozwój badań historycznych. Historycy analizowali losy państwa polskiego i stworzyli dwa główne stanowiska dotyczące dziejów Polski – szkołę krakowską i warszawską. Historycy związani ze szkołą krakowską, tacy jak Michał Bobrzyński i Józef Szujski, winą za upadek państwa polskiego obarczali szlachtę, dbającą jedynie o swoje przywileje, a nie o dobro kraju. Historycy szkoły warszawskiej, reprezentowani przez Władysława Smoleńskiego i Tadeusza Korzona, uważali, że do upadku Rzeczypospolitej doprowadziła agresywna polityka państw ościennych. Popularyzowaniu znajomości historii wśród społeczeństwa służyła głównie literatura i sztuka. Mówiąc o powieściach historycznych, nie sposób jest nie wspomnieć o Henryku Sienkiewiczu, autorze „Krzyżaków”, „Potopu”, „Pana Wołodyjowskiego” „Ogniem i mieczem” czy „Quo Vadis”, a także autorze „Starej baśni” Józefie Ignacym Kraszewskim oraz twórcy „Wesela” Stanisławie Wyspiańskim. Dla Polaków duże znaczenie miała pieśń „Rota” powstała w wyniku oburzenia prześladowaniami polskości w zaborze pruskim. Utwór został napisany przez Marię Konopnicką, ukrywającą się pod pseudonimem Jan Sawa, natomiast muzykę skomponował Feliks Nowowiejski. Dzieje Polski stały się również główną tematyką ówczesnych dzieł sztuki. Malarstwo historyczne w Polsce reprezentował przede wszystkim słynny malarz Jan Matejko. Uwiecznił on na swoich płótnach najważniejsze wydarzenia z dziejów Rzeczypospolitej: hołd pruski, unię lubelską, bitwę pod Grunwaldem, uchwalenie Konstytucji 3 maja. Jego dzieła, tworzone „ku pokrzepieniu serc”, podnosiły na duchu podzielony i zagubiony naród polski.

Postępująca rusyfikacja i carski terror oraz kulminacyjny okres germanizacji w zaborze pruskim spowodowały, że ciężko było się cieszyć lekturą „Nad Niemnem” czy dydaktycznymi nowelami pozytywistów. Nastała nowa epoka – Młoda Polska, nazywana również modernizmem (od francuskiego słowa „moderne”, czyli „współczesny, nowoczesny”), a także neoromantyzmem w celu podkreślenia powiązań Młodej Polski z epoką romantyzmu. Młoda Polska to czas kształtowania się nowych, zaskakujących, a czasem nawet kontrowersyjnych poglądów. Najważniejsze cechy światopoglądu młodopolskiego to dekadentyzm, charakteryzujący się przeczuciem upadku Europy, niewiarą w działanie, pasywnością, biernością, pesymizmem, lękiem przed niewiadomą przyszłością, a także przekonanie o sile indywidualizmu, wyniesienie na piedestał artysty – jednostki wybitnej i nieprzeciętnej, wyróżniającej się na tle zwykłych, ograniczonych ludzi zwanych „filistrami”. Charakterystyczne dla Młodej Polski było oddzielenie sztuki od idei narodowych, politycznych i społecznych wyrażane znanym hasłem „sztuka dla sztuki”, zgodnie z którym każda działalność artystyczna miała stanowić wyłącznie cel sam w sobie. Młoda Polska przyniosła odrodzenie poezji, cechującej się zainteresowaniem sferą duchową człowieka i problemami metafizycznymi. Literatura natomiast przestała popularyzować pozytywistyczne poglądy, lecz zaczęła przyciągać czytelnika rozmaitością technik, motywów i tematyk. Do najwybitniejszych pisarzy epoki Młodej Polski można zaliczyć Władysława Reymonta, Stefana Żeromskiego i Henryka Sienkiewicza.

Polacy, chociaż nie posiadali własnego państwa, za wszelką cenę walczyli o zachowanie tożsamości narodowej i pamięci o historii. Być może to wszelkie działania na rzecz rozwoju kultury pomogły polskiemu narodowi przetrwać i po 123 latach niewoli odzyskać upragnioną niepodległość.

Referat: "Rewolucja francuska" [historia/gimnazjum]

W XVIII wieku Francja była jedną z największych potęg w Europie. Jej gospodarka oraz sytuacja wewnętrzna były doskonale ustabilizowane. Francja posiadała potężną armię i flotę, dzięki którym mogła prowadzić politykę kolonialną i angażować się w spory militarne, a francuskie metropolie stały się tętniącymi życiem centrami przemysłu, handlu, kultury, nauki, rozrywki i turystyki.

W drugiej połowie XVIII wieku to potężne, wspaniale prosperujące państwo zaczęło borykać się z kryzysem ekonomiczno-gospodarczym i chylić się ku upadkowi. Przyczyną trudnej sytuacji w kraju były: przepych i kosztowność życia dworskiego, angażowanie się w liczne wojny w Europie, prowadzenie nie zawsze skutecznej polityki kolonialnej, zaciąganie pożyczek na pomoc amerykańskim koloniom walczącym o niepodległość, afery finansowo-korupcyjne i fałszowanie waluty, a także liczne klęski żywiołowe – susze, gwałtowne burze i gradobicia, powodujące zniszczenie upraw i w rezultacie powszechny głód. Ponadto, ludność Francji była niezadowolona z absolutnych rządów Ludwika XVI, który nie potrafił skutecznie poradzić sobie z kryzysem i chciał nałożyć nowe obciążenia finansowe. Państwo wymagało wówczas natychmiastowych reform, które nie mogły być przeprowadzone bez zmiany społecznego i politycznego ustroju.

Istotnych zmian wymagała niekorzystna struktura społeczeństwa francuskiego. Zgodnie z zasadami feudalizmu dzieliło się ono na trzy stany.

Pierwszy stan stanowiło duchowieństwo. Kler, jako najwyższa grupa społeczna, był zwolniony z obowiązku płacenia podatków, a ponadto utrzymywał się z jałmużny i pobierał dziesięcinę z ziem państwowych. Duchowieństwo w ówczesnej Francji liczyło ok. 130 tys. osób.

Drugi stan – szlachta – również cieszył się licznymi przywilejami. Szlachta była zwolniona z płacenia podatków, nie podlegała niższym sądom i była zwolniona z hańbiących kar, posiadała monopol na wyższe stanowiska kościelne, urzędnicze i wojskowe, a ponadto posiadała liczne przywileje honorowe – noszenie szpady oraz pierwszeństwo nad mieszczanami w miejscach publicznych. Szlachta dzieliła się ze względu na zamożność i pochodzenie na arystokrację, szlachtę średnią (prowincjonalną), szlachtę biedną i szlachtę urzędniczą. W XVIII wieku stan ten liczył ok. 200 tys. osób.

Najliczniejszą grupę społeczeństwa francuskiego – około 27 mln, czyli 98% całej ludności – stanowił stan trzeci. Stan ten, w przeciwieństwie do duchowieństwa i szlachty, nie miał praktycznie żadnych praw, a ponadto był obciążony wszystkimi opłatami, podatkami i obowiązkiem bezpłatnej pracy. W skład stanu trzeciego wchodziło 6 grup: burżuazja (do której zaliczano właścicieli fabryk, hut i manufaktur, malarzy, rzeźbiarzy, pisarzy, naukowców, publicystów i dziennikarzy), drobnomieszczaństwo (czyli piekarze, murarze, szewcy, cukiernicy), proletariat (najtańsza siła robocza), chłopi wolni (posiadający własne ziemie), chłopi folwarczni (pracujących w wielkich posiadłościach ziemskich) oraz biedne chłopstwo (żebracy i chłopi zatrudniani do najgorszych prac, przeważnie sezonowych). To właśnie stan trzeci był najbardziej niezadowolony z sytuacji panującej w kraju. Ponosił on ogromne koszty realizacji polityki królewskiego dworu, a nie miał niemalże żadnych praw.

Idealną okazją do podjęcia gruntownych zmian w państwie i poprawienia losu stanu trzeciego było zwołanie przez Ludwika XVI pierwszego od 175 lat posiedzenia Stanów Generalnych, w którym mieli wziąć udział przedstawiciele wszystkich trzech stanów. Obrady rozpoczęły się 5 maja 1789 roku w Wersalu. Ludwik XVI planował uchwalić nowe podatki, a także przedstawić swoje własne pomysły na odbudowanie państwa. Stan trzeci miał 600 deputowanych, natomiast szlachta i duchowieństwo mieli po 300 przedstawicieli. Przewaga stanu trzeciego była jednak iluzoryczna, gdyż dwa uprzywilejowane stany odrzucały każdą propozycję trzeciego. Dodatkowo przedstawiciele stanu trzeciego byli wyraźnie lekceważeni przez króla Ludwika XVI i musieli obradować w innej Sali niż pozostali. Wobec tego deputowani stanu trzeciego oświadczyli, iż „stanowiąc ogromną większość całego narodu” sami uznają się za jedyne jego przedstawicielstwo pod nazwą Zgromadzenie Narodowe.

Reagując na ten przejaw nieposłuszeństwa, Ludwik XVI pod pozorem remontu kazał zamknąć salę obrad. Nie powstrzymało to przedstawicieli stanu trzeciego przed dalszymi działaniami. Wkrótce do Zgromadzenia Narodowego zaczęli przyłączać się przedstawiciele szlachty i duchowieństwa. Członkowie Zgromadzenia zebrali się na sali do gry w piłkę i złożyli uroczystą przysięgę, że nie rozejdą się, dopóki nie uchwalą konstytucji. 9 lipca 1789 roku Zgromadzenie Narodowe ogłosiło się Zgromadzeniem Konstytucyjnym, zwanym potocznie Konstytuantą.

Król Ludwik XVI pozornie zgodził się na przemianowanie Zgromadzenia Narodowego w Konstytuantę. W rzeczywistości jednak planował zastraszyć zgromadzonych, w zanadrzu szykując 20-tysięczne wojsko mające rozprawić się z obradującymi oraz działa znajdujące się w Bastylii – twierdzy paryskiej, która od XVII wieku była więzieniem. Wieści o planach króla skłoniły lud francuski do wystąpienia na ulice Paryża. 14 lipca 1789 roku uzbrojony lud Francji zaatakował Bastylię – symbol ucisku i więzienie dla wielu przeciwników Ludwika XVI. Po wywiązaniu się regularnej bitwy, buntownicy zwyciężyli, a Bastylia została zdobyta i zburzona. Szturm na słynne więzienie, będące symbolem absolutnych rządów dynastii Burbonów, uznaje się za początek rewolucji, która przeszła do historii pod nazwą Wielka Rewolucja Francuska. Dzień 14 lipca jest do dziś we Francji hucznie obchodzonym świętem narodowym.

Na przełomie lipca i sierpnia chłopi zaczęli atakować dwory i klasztory oraz palić księgi i niszczyć archiwa dokumentujące ich obciążenia wobec dworów. Bunt ten, nazywany Wielką Trwogą, przyczynił się do wprowadzenia istotnych zmian w kraju. W nocy z 4 na 5 sierpnia podjęto decyzję o zniesieniu szlacheckich przywilejów. Zlikwidowano obciążenia chłopskie, zrezygnowano z dziesięciny na rzecz duchowieństwa, obalono niektóre przywileje miast i prowincji, wprowadzono jednolity ustrój wewnętrzny i równość wszystkich wobec prawa. Zaczęto także opracowywać konstytucję. 26 sierpnia 1789 roku uchwalono jej akt wstępny: „Deklarację praw człowieka i obywatela”. W jej treści można było wyodrębnić dwie podstawowe grupy zagadnień: zasady organizacji państwa oraz wolności i prawa obywatelskie, a wśród nich wolność słowa i wyznania, prawo własności, bezpieczeństwo, nietykalność osobista, równość wobec prawa i sądu oraz opór przeciwko wszelkim formom ucisku.

3 września 1791 roku została uchwalona konstytucja. Dzięki niej władza przestała być skupiona jedynie w rękach monarchy. Na mocy konstytucji we Francji zaczął obowiązywać trójpodział władzy – władzę ustawodawczą przekazano Zgromadzeniu Prawodawczemu, władzę wykonawczą powierzono królowi, wyodrębniono również władzę sądowniczą. Po wejściu w życie konstytucji Francja przekształciła się w monarchię konstytucyjną – formę władzy w państwie, gdzie jej zakres określony jest w konstytucji. Odtąd najważniejszymi zasadami stały się wolność, równość i braterstwo.

Referat: "U schyłku średniowiecza: unia Polski z Litwą" [historia/gimnazjum]

Ostatnie wieki średniowiecza były bardzo istotne i znaczące dla dziejów Polski. Nowy rozdział w historii naszego państwa otworzyło porozumienie z Litwą, zwane unią polsko-litewską. Ponadto, zanim jeszcze zrodziła się  idea połączenia tych krajów, wygasła potężna dynastia Piastów. Zanim jednak opowiem o związku Polski z Litwą, wyjaśnię, jak doszło do tego, że tron po ostatnim królu z dynastii Piastów objął przedstawiciel panującej na Węgrzech dynastii Andegawenów.

Kazimierz III Wielki, ostatni Piast na tronie polskim, nie doczekał się męskiego potomka. Udało mu się jednak zapobiec sytuacji, w której Polska pozostałaby bez władcy. Na zjeździe w Wyszehradzie w 1339 roku zgodził się na ustępstwa na rzecz Węgier i zgodnie z ustaleniami, w wypadku jego bezpotomnej śmierci, władzę w Królestwie Polskim miał objąć jego siostrzeniec, Ludwik Andegaweński, z potężnej dynastii węgierskiej. Ustępstwa były ceną poparcia jego polityki zagranicznej przez dynastię Andegawenów i pomocy w rozwiązaniu sporu z Krzyżakami.

Kazimierz III Wielki zmarł 5 listopada 1370 roku. Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami, tron po ostatnim władcy z dynastii Piastów objął Ludwik Andegaweński. W ten sposób między Polską a Węgrami zawiązała się unia personalna, gdyż oba kraje miały wspólnego władcę, ale poza tym zachowały odrębny system urzędów i instytucji państwowych. Polityka Ludwika Andegaweńskiego nie cieszyła się dużym poparciem. Władca nie troszczył się o panującą w Polsce sytuację gospodarczą i rzadko przebywał w Krakowie, ponieważ Węgry odgrywały w jego polityce rolę pierwszorzędną. Ponadto nowy władca Polski również nie doczekał się męskiego potomka, więc usilnie zabiegał o to, aby władzę objęła po nim córka. Polska szlachta przystała na tę propozycję w zamian za liczne przywileje, które król ogłosił w 1374 roku w Koszycach. Szlachta została zwolniona z budowy miast i mostów oraz obowiązku utrzymywania króla w czasie jego podróży po kraju. Król ogłosił także stały podatek (poradlne) i zobowiązał się nie nakładać innych opłat bez zgody szlachty.

Po śmierci Ludwika Andegaweńskiego unia personalna z Węgrami została zerwana, a w Polsce rozpoczął się dwuletni okres bezkrólewia. Po długich sporach ostatecznie królową Polski została Jadwiga Andegaweńska, koronowana 16 października 1384 roku.

Po koronacji zaczęto poszukiwać odpowiedniego kandydata na męża dla nowej władczyni. Była to jednocześnie okazja do pozyskania nowego, potężnego sojusznika. Wtedy właśnie zwrócono uwagę na państwo litewskie. Za jego twórcę uważano Mendoga, lecz to jego następca, Giedymin, stworzył potęgę kraju, powiększając jego terytorium niemal dziesięciokrotnie. Pozyskanie tak potężnego sojusznika było szansą na odzyskanie utraconych ziem oraz uchronienie Polski przed najazdami Krzyżaków. Propozycję objęcia tronu polskiego oraz zawarcia związku małżeńskiego z królową Jadwigą złożono wielkiemu księciu litewskiemu i wnukowi Giedymina, Władysławowi Jagielle. Jedyną przeszkodą była niechęć Jadwigi do małżeństwa ze znacznie starszym poganinem, lecz ostatecznie zdecydowała się go poślubić.

Dnia 14 sierpnia 1385 roku na zamku w Krewie zawarto między Polską a Litwą porozumienie, którego warunkami były chrystianizacja Litwy i chrzest Władysława Jagiełły, związek małżeński z Jadwigą oraz objęcie tronu polskiego przez litewskiego władcę, a przede wszystkim zobowiązanie Jagiełły do odzyskania ziem utraconych przez Polskę i przyłączenie Litwy do Królestwa Polskiego. Unia polsko-litewska była unią personalną, a więc oba kraje miały wspólnego władcę i zachowywały całkowitą odrębność.

Ślub Jadwigi Andegaweńskiej i Władysława Jagiełły odbył się 13 lutego 1386 roku w Krakowie. Wydarzenie to zapoczątkowało w Polsce i Litwie panowanie nowej dynastii – Jagiellonów. Powstało wówczas silne, potężne państwo zajmujące znaczny obszar Europy.

Niestety, nie wszyscy popierali unię zawartą pomiędzy tymi państwami. Możnowładcy litewscy obawiali się uzależnienia od Polski. Przeciwko unii buntował się książę Witold, stryjeczny brat Jagiełły. Dodatkowo spory nasilały się w wyniku działań Krzyżaków, którzy chcieli rozbić polsko-litewski sojusz. W rezultacie w 1401 roku w Wilnie podpisano nowe porozumienie, określające zakres władzy księcia Witolda oraz kwestię dziedziczenia tronu. Rządy w Wielkim Księstwie Litewskim przekazano Witoldowi dożywotnio w zamian za wierność Polsce i udzielanie jej pomocy. W przypadku jego śmierci panowanie miał objąć Władysław Jagiełło lub jego następca.

Po zakończeniu wojny z zakonem krzyżackim, zawarto kolejną unię, tym razem w Horodle w 1413 roku. Na mocy aktów unijnych ustalono, że Litwa jest niezależnym państwem rządzonym przez księcia podległego królowi polskiemu. Podjęto decyzję o wspólnych zjazdach szlachty litewskiej i polskiej, ustanowiono urzędy wojewodów i kasztelanów, a 47 najbardziej znaczącym rodom litewskim nadano polskie herby.

Uważam, że unia polsko-litewska niosła ze sobą wiele korzyści, jak i zagrożeń. Nie ulega jednak wątpliwości, że odegrała bardzo ważną rolę w dziejach państwa polskiego, a nawet Europy.

Referat: "Osiągnięcia Rzymian" [historia/gimnazjum]

"Osiągnięcia Rzymian"

Wybitne osiągnięcia starożytnych Rzymian są do dnia dzisiejszego wzorem i inspiracją dla współczesnych architektów, inżynierów, artystów, lekarzy i prawników. Mieszkańcy wiecznego miasta słynęli z bardzo dobrze zorganizowanej armii, charakterystycznego ustroju politycznego, trwałej sieci dróg, pięknych rzeźb i obrazów, utworów literackich i niezwykłych budowli.

Inspiracją dla artystów i filozofów rzymskich byli mieszkańcy podbitej przez Rzymian Grecji, Hellenowie. Z tego powodu każdy, kto w Imperium Rzymskim chciał uchodzić za wykształconego, uczył się greki. Bogaci Rzymianie zdobili swoje domy licznymi dziełami greckich artystów, a niewolnicy z Hellady zostawali często nauczycielami dzieci zamożnych Rzymian. Wielu podróżowało do Grecji, aby zwiększać swoją wiedzę w funkcjonujących wówczas szkołach greckich myślicieli.

Sztuka rzymska charakteryzowała się ogromną różnorodnością. Artyści tworzyli pejzaże przedstawiające podbite miasta, wyrabiano naczynia i rzeźby z marmuru, srebra, brązu, szkła kamienia, a przede wszystkim z gliny. Wykonywano mozaiki i freski. We wszystkich dziełach dominowała tematyka mitologiczna i historyczna, chętnie przedstawiano sceny z życia codziennego Rzymian czy też zwierzęta.

Literaci rzymscy także czerpali inspirację od greckich twórców, gdyż wiele utworów pisanych w języku łacińskim było przekładami znanych dzieł Hellenów. Najbardziej znani poeci to Wergiliusz, Horacy i Owidiusz. Wergiliusz jest do dziś uważany za najwybitniejszego rzymskiego poetę, stworzył zbiór wierszy „Bukoliki” oraz swoje największe dzieło – „Eneidę”, czyli epos heroiczny o wędrówce Eneasza. Owidiusz tworzył utwory o tematyce miłosnej i mitologicznej, natomiast Horacy jest autorem m. in.  „Epodów” i „Satyr”. Horacy głosił znane każdemu słowa „carpe diem”, znaczące dosłownie „chwytaj dzień”. Horacy zachęcał w ten sposób do cieszenia się teraźniejszością. Również rzymscy historycy dorównywali helleńskim twórcom. Byli to Liwiusz, Tacyt i Swetoniusz, którzy odtworzyli historie o cesarzach rzymskich. Starożytni pisarze często korzystali z pomocy finansowej zamożnych miłośników sztuki. Najsłynniejszym z nich był Mecenas. Od jego nazwiska pochodzi określenie osób wspierających artystów.

Największym osiągnięciem Rzymian z dziedziny architektury były akwedukty zaopatrujące Rzym w wodę. Miały łączną długość ponad 400 km i ciągnęły się zarówno przez wysokie wzniesienia, jak i doliny. Rzymscy inżynierowie wykorzystywali różne materiały i techniki budowlane. Z marmuru, kamienia, piaskowca czy betonu powstawały efektowne kopuły i kolumny. Pierwszy raz betonu użyto do budowania kopuły Panteonu, słynnej budowli wybudowanej na planie koła, znajdującej się na Polu Marsowym.

Dumą Rzymian jest Amfiteatr Flawiuszów, znany nam bardziej pod nazwą Koloseum. Jest to budowla w kształcie elipsy o obwodzie około 520 m i ścianach wysokich na 48,5 m. Koloseum mogło pomieścić około 50 tysięcy osób, mogących zajmować miejsca bez pośpiechu dzięki 80 wejściom. Nazwa Koloseum została nadana we wczesnym średniowieczu od znajdującego się w pobliżu budowli ogromnego posąg Nerona przedstawionego jako Helios. W Koloseum odbywały się walki gladiatorów, polowania na dzikie zwierzęta czy bitwy niewolników. Trwałą konstrukcję możemy podziwiać do dziś.

Ciekawą dziedziną osiągnięć mieszkańców wiecznego miasta jest prawo. Pierwszy zbiór praw był nazwany Prawem XII Tablic. Tekst był widoczny dla wszystkich Rzymian, ponieważ 12 tablic z brązu zostało wystawionych na widok publiczny. Uchwalony w 450 r. p. n. e. zbiór praw nie był do końca sprawiedliwy, gdyż zakazywał między innymi małżeństw pomiędzy patrycjuszami a plebejuszami, a odszkodowania dla niewolników były o połowę niższe od odszkodowań dla osób z wyższych warstw społecznych. Z czasem powstał także Kodeks Justyniana, biorący swą nazwę od cesarza, który kazał spisać wszystkie dawne i nowe prawa rzymskie.

Osiągnięcia cywilizacyjne starożytnych Rzymian odegrały bardzo ważną rolę w rozwoju kultury europejskiej. Uważam, że rzymskie budowle i dzieła rzymskich artystów zasługują na podziw i uznanie.

Referat: "Kultura odrodzenia w Europie" [historia/gimnazjum]

„Kultura odrodzenia w Europie”

Każdy z nas zna słowa starożytnego, rzymskiego komediopisarza Terencjusza – „Człowiekiem jestem, i nic, co ludzkie, nie jest mi obce”. Stały się one myślą przewodnią nowej epoki, otwierającej czasy nowożytne. Od francuskiego słowa „renaissance” zaczęto ją nazywać renesansem lub odrodzeniem, ponieważ po okresie zapomnienia zaczęła odradzać się starożytna kultura, sztuka i filozofia.

Renesans narodził się w XV wieku, a jego kolebką były Włochy. Dla jego rozwoju duże znaczenie miało narodzenie się mecenatu mieszczańskiego. Mieszczanie, tak jak najbogatsi władcy, opiekowali się artystami, opłacali architektów i rzeźbiarzy, a także finansowali wielkie przedsięwzięcia artystyczne. W ten sposób mieszkańcy Włoch zaczęli podziwiać i doceniać dokonania starożytnych mistrzów oraz sięgać do antycznych utworów literackich, filozoficznych i naukowych. Stopniowo zaczęto rezygnować ze średniowiecznych poglądów, zmniejszyła się rola Kościoła, a sztuka przestała być podporządkowana religii. W myśl maksymy Horacego „carpe diem”, czyli dosłownie „chwytaj dzień”, charakterystycznej dla starożytnego nurtu filozoficznego zwanego epikureizmem, zaczęto cieszyć się urokami życia, czerpać z niego samą esencję.

W epoce renesansu w całej Europie diametralnie zmienił się sposób postrzegania świata i człowieka. Teocentryzm został wyparty przez antropocentryzm, ponieważ w centrum zainteresowania znajdował się człowiek, a nie, tak jak w średniowieczu, Bóg. Renesans kierował swą uwagę ku człowiekowi, jego duchowości i sprawom materialnym. Skupiano się na możliwościach ludzkiego rozumu i głoszono potrzebę doskonalenia duszy oraz ciała. W ten sposób narodził się nurt filozoficzny, zwany humanizmem (od łacińskiego słowa „humanus”, czyli „ludzki”). Niestety, wielu humanistów, takich jak Galileusz czy Giordano Bruno, zostało oskarżonych o herezję, gdyż ich poglądy były sprzeczne z naukami Kościoła.

Epoka odrodzenia przyniosła także zmiany w nauce i technice. Tak jak w średniowieczu, najważniejszą rolę odgrywały uczelnie wyższe, np. Uniwersytet w Padwie, Bolonii, Paryżu, Oksfordzie i Cambridge, lecz podobną funkcję zaczęły pełnić dwory władców i arystokracji. Głównie kładziono nacisk na naukę łaciny i greki, języków niezbędnych do czytania antycznych dzieł filozoficznych i naukowych, a także na matematykę, fizykę, astronomię, prawo i medycynę. Do największych osiągnięć naukowych epoki odrodzenia należą: wprowadzenie znaku dodawania i odejmowania, a także pojęcia miliona, stworzenie nowych wynalazków, takich jak barometr, termometr, teleskop, luneta astronomiczna, lupa i mikroskop,  a przede wszystkim zastosowanie przez Jana Gutenberga, niemieckiego rzemieślnika, prasy drukarskiej z ruchomymi czcionkami. Ponadto, dzięki polskiemu astronomowi Mikołajowi Kopernikowi odkryto, że Słońce znajduje się w centrum Układu Słonecznego, a wokół niego obraca się Ziemia. Jego poglądy zostały nazwane teorią heliocentryczną i zyskały poparcie wśród naukowców, takich jak Galileusz. Niestety, wielu oskarżało Kopernika o herezję, gdyż podważał on powszechnie uznawaną teorię geocentryczną, według której glob ziemski stanowi centrum Wszechświata, a wokół niego obracają się inne ciała niebieskie.

W epoce renesansu bardzo ważną rolę odgrywało staranne wykształcenie oraz rozwijanie umiejętności z różnych dziedzin. Osoba, która zdobyła bogatą wiedzę zarówno z zakresu nauk ścisłych, jak i humanistycznych, określana była mianem człowieka renesansu. Za taką osobę z pewnością można uznać wybitnego malarza, wynalazcę, architekta i filozofa Leonarda da Vinci. Pracował on jako malarz we Florencji, a także na dworze księcia Mediolanu Ludwika Sforzy. Leonardo da Vinci jest autorem znanych dzieł malarskich, wśród których można wyróżnić „Mona Lisę”, „Damę z gronostajem”, „Ostatnią wieczerzę” czy też rysunek „Człowiek witruwiański”. Zyskał również sławę jako architekt, odkrywca i wynalazca. To właśnie jemu zawdzięczamy odkrycie dźwigni, wsporników, kół pasowych czy mechanizmów zębatkowych. Inne wynalazki jego autorstwa to: podpierane mosty, automatyczna nawijarka, maszyna do ucierania farb, machina latająca, zegar, wóz pancerny, rower, łódź podwodna, kamizelka kuloodporna. Nie udało mu się jednak zrealizować żadnego z nich.

Wybitnym renesansowym malarzem, rzeźbiarzem i architektem był także Michał Anioł Buonarroti, twórca rzeźb „Pieta watykańska”, „Dawid” i „Mojżesz”, a także fresków w Kaplicy Sykstyńskiej, m. in. „Stworzenie Adama” czy „Sąd Ostateczny”. W dziedzinie filozofii wyróżniał się Erazm z Rotterdamu, jeden z czołowych humanistów i myślicieli chrześcijańskich. Wielu zwolenników i przeciwników przysporzyło mu stwierdzenie „Kościół jest dla człowieka, a nie człowiek dla Kościoła” oraz „Człowiek z natury jest dobry, zło zaś pochodzi z niewiedzy”.

Architektura renesansu również nawiązywała do starożytnych budowli. Wzorowano się na rzymskim Panteonie czy Koloseum. Stosowano elementy dekoracyjne, takie jak kolumny, balustrady, arkady, attyki i kopuły. Do słynnych budowli renesansowych należy Kościół Santa Maria della Consolazione w Todi nieopodal Rzymu, a także Bazylika św. Piotra w Rzymie.

Epoka renesansu, mimo że opierała się głównie na dorobku kulturalnym starożytności, przyniosła ze sobą wiele osiągnięć z dziedziny sztuki, filozofii, architektury i nauki, a także istotne zmiany w panującym światopoglądzie.